Παλιούρι

ΠΑΛΙΟΥΡΙ


Το Παλιούρι είναι ένα από τα πιο γραφικά χωριά του ΒΑ Έβρου. Ακόμα και σήμερα υπάρχουν σπίτια τα οποία χτίστηκαν επί Τουρκοκρατίας. Τα σπίτια αυτά είναι πέτρινα με πολλά παράθυρα μπρος και πίσω. Και με μια μόνο είσοδο. Μπροστά ή πίσω από το σπίτι υπάρχει ένας φούρνος, όπου οι γυναίκες έψηναν ψωμί ή διάφορα παραδοσιακά φαγητά στις μεγάλες γιορτές και στους γάμους.

ΕΘΙΜΑ ΠΑΛΙΟΥΡΙΟΥ ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ

Μέσα στο πέρασμα τόσων αιώνων όλα έχουν φθαρεί έχουν αλλάξει, όλα εκτός από την λαϊκή παράδοση τα λαογραφικά ήθη και έθιμα καθώς και η λαογραφική δημιουργία.

Όλα αυτά τα οποία είναι αποτέλεσμα ατομικής ή ταυτόχρονα και ομαδικής δημιουργίας του απλού λαού της υπαίθρου ο οποίος είναι πλούσιος σε συγκινήσεις , κακουχίες πικρές και χαρές οι οποίες πηγάζουν μέσα από τον καθημερινό τρόπο ζωής του. Και συγκεντρώνοντας όλα τα βιώματα και τον τεράστιο όγκο του ιστορικού και καλλιτεχνικού μας θησαυρού των προγόνων μας νιώθουμε θωρακισμένη καθώς και τυχεροί γιατί έχουμε το στήριγμα για να αντιμετωπίσουμε τις αναποδιές καθώς και να αντισταθούμε στο άκαρδο τέρας που αποκαλείται πρόοδος. Μέσα από την λαϊκή δημιουργία της λαϊκής ποίησης, τα τραγούδια και τους μύθους, τα διηγήματα και τα ρητά, τα αινίγματα και τους θρήνους καταφέραμε σαν λαός να αντιμετωπίσουμε τόσα χρόνια σκλαβιάς και πολέμου.

Και αντί να καταφέρουν να μας λυγίσουν και να μας υποτάξουν οι πολεμοχαρείς και άμαθοι λαοί, εμείς μέσω της λαϊκής μας παράδοσης και τα ήθη και τα έθιμα μας όχι μόνο τους υποτάξαμε αλλά τους δώσαμε και υπόσταση καθώς και γνώσεις, όπως είναι φανερό μέχρι και σήμερα.

Αναμφισβήτητο παράδειγμα είναι τα γλωσσικά ιδιώματα του κάθε λαού που ήρθε σε επαφή με εμάς. Αλλά όπως είναι φυσικό, επειδή ο λαός μας ήταν και είναι απλωμένος κατά μήκος της Μεσογείου είναι λογικό να υπάρχουν μέσα σε τόσο μεγάλη έκταση διαφορετικά ήθη και έθιμα κατά τόπο.

Αιτία αυτών των διαφορετικών εθίμων αποφάσισα να συγκεντρώσω και να αναφέρω τα ήθη και τα έθιμα του χωρίου μου, όπως αυτά διατηρούνται ως την εποχή μου και συγκεκριμένα για τα έθιμα των Χριστουγέννων.

Ξεκινώντας την αναφορά μου, θέλω να σας αναφέρω τους μήνες του έτους, απλά με τις ονομασίες που τους είχαν δώσει οι προγονοί μας. Τα ονόματα τα παίρνουν οι μήνες από τις εργασίες ή τις θρησκευτικές γιορτές της εποχής.

1. Τρανός μήνας ( Ιανουάριος) ο μεγαλύτερος μήνας του χρόνου για το λαό.
2. Γκουτζουκς ( Φεβρουάριος)(γκουτζουρεμένος) λόγω των λίγων ημερών του.
3. Μάρτης
4. Απρίλης
5. Μάης ( οι μήνες της άνοιξης δεν αλλάζουν τα ονόματά τους)
6. Θεριτής (Ιούνιος) ο μήνας που ξεκινά το θέρισμα των σιτηρών.
7. Αλώνης (Ιούλιος) ο μήνας που ξεκινά το αλώνισμα των σιτηρών.
8. Τρυγιτής (Αύγουστος) ο μήνας στον οποίο ξεκινά το μάζεμα των σταφυλίων.
9. Σταυρός (Σεπτέμβριος) το όνομα προέρχεται από τη γιορτή της 14ης Σεπτεμβρίου.
10. Αι Δημήτρης (Οκτώβριος) παίρνει το όνομα του από την γιορτή του Αγίου Δημητρίου.
11. Παχνιστής (Νοέμβριος) από τις πρώτες πάχνες που πέφτουν αυτόν τον μήνα.
12. Aντρας (Δεκέμβριος) παίρνει το όνομα αυτό πρώτον από την γιορτή του Αγίου Αντρέα αλλά και κυρίως λόγω του ότι αρχίζουν να φυτρώνουν και να δυναμώνουν τα σπαρτά αυτά που έσπειραν τον Αι Δημήτρη δηλαδή το μήνα του Οκτώβρη.

Aντρας ( Δεκέμβριος) λοιπόν είναι ένας μήνας που έχει μέσα του τις τόσο όμορφες και χαρούμενες γιορτές τα Χριστούγεννα. Η γέννηση του Χριστού. Πλούσιος μήνας σε παραδοσιακά ήθη και έθιμα, αρχίζοντας από την αρχή του μήνα με ταις γιορτές του Αγίου Αντρέα της Αγίας Βαρβάρας , του Αγίου Σάββα ,του Αγίου Νικολάου, γιορτές που μας δείχνουν ότι πλησιάζουν τα Χριστούγεννα. Όπως σε όλα τα χωρία, έτσι και στο Παλιούρι , την ημέρα της Αγίας Βαρβάρας βράζουν την πατροπαράδοτη "Βαρβάρα" παρασκεύασμα από σιτάρι, σταφίδες, σουσάμι, καρύδια, σύκα, μήλα και κανέλα. Την Βαρβάρα μετά από το βράσιμο έχουν σαν έθιμο να την μοιράζουν από σπίτι σε σπίτι.

Τον Αϊ Νικόλα από βραδύς πηγαίνουν στο εξωκλήσι του κουβαλώντας κάθε οικογένεια από ένα δώρο. Τα δώρα ήταν συνήθως τρόφιμα που είχαν αποθηκεύσει κάθε οικογένεια, συνήθως ήταν πεπόνια χειμωνιάτικα που διατηρούσαν από το καλοκαίρι.

Φτάνοντας στο εξωκλήσι άναβαν κεριά χωρίς όμως να γίνεται λειτουργία γιατί κανονική λειτουργία γινόταν την άλλη ημέρα της γιορτής όσο κρύο, χιόνι και πάγο είχε τίποτα δεν τους σταματούσε.

Όλο το χωρίο πήγαινε έξω στο εξωκλήσι του Αγίου ,όπου υπάρχει μια μεγάλη βρύση κτισμένη δίπλα στο μεγάλο ρέμα. Τα πράγματα που πήγαιναν από το βράδυ πουλιόνταν από την επιτροπή της εκκλησίας και τα χρήματα δίνονταν υπέρ της κεντρικής εκκλησίας του χωριού αλλά και συντηρούσαν και το εξωκλήσι

Μετά το πέρασμα των γιορτών και εθίμων της Αγίας Βαρβάρας και του Αγίου Νικολάου περνάμε στα όμορφα και χαρούμενα έθιμα των Χριστουγέννων που μας κάνουν να ξανανιώσουμε παιδία.

Ξημερώνοντας λοιπόν Παραμονή Χριστουγέννων όλο το χωρίο είναι στο πόδι και πηγαίνουν στην εκκλησία και μετά την λειτουργία πριν καλά καλά φέξει τα μικρά παιδία αρχίζουν να γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι και να φωνάζουν (Κόλιαντα) δηλαδή Κάλαντα. Και οι νοικοκυραίοι που τα περίμεναν με μεγάλη χαρά και ανυπομονησία τους δίνουν μικρά κουλουράκια που είχαν ζυμώσει και ψήσει τη νύχτα της Παραμονής . Ακόμα τους έδιναν και καρύδια τα οποία τα σκορπούσαν κάτω στο πάτωμα του για να τα φαν τα κοτόπουλα και να μπορέσουν για την νέα χρονιά να γεννήσουν γερά κοτοπουλάκια., γυρίζοντας λοιπόν τα παιδία στα κάλαντα οι νοικοκυραίοι μαζεύονταν από γειτονία σε γειτονία και ένας από κάθε ομάδα ο πιο θαρραλέος έσφαζε γουρούνια που φύλαγαν όλο το χρόνο για την ημέρα αυτή, από σπίτι σε σπίτι και οι υπόλοιποι βοηθούσαν στο να το κρατούν και μετά κάθε νοικοκύρης το έγδερνε το τεμάχιζε και οι νοικοκυρές έφτιαχναν καβρουμά και έλιωναν το λίπος του γουρουνιού στη συνέχεια το μάζευαν σε μεγάλα τσουκάλια και το χρησιμοποιούσαν για λάδι. Στη συνέχεια το έντερο του γουρουνιού τα γέμιζαν και εκείνα όπως γέμιζαν και τα λουκάνικα και το ονόμαζαν μπάμπο και το μαγείρευαν συνήθως τη ημέρα των Θεοφανείων Είναι αυτό ένας συμβολισμός. Συμβολίζει τη σφαγή των παιδιών από τον Ηρώδη. Αυτή τη μέρα γυρίζουν τα παιδιά λέγοντας τα κάλαντα και μαζεύοντας χρήματα και γλυκίσματα. Το ίδιο βράδυ γυρίζουν οι χωριανοί τραγουδώντας το εξής παραδοσιακό τραγούδι:

"Χριστούγεννα, Χριστούγεννα τώρα Χριστός γεννάται γεννάται και αναθρέφεται στο μέλι και στο γάλα.

Το μέλι το τρων οι άρχοντες και το κερί στους Αγίους και το μελισσοβότανο το τρων τα παλικάρια, το τρώνε για να γίνονται παιδιά ανδρειωμένα."

Επίσης το βράδυ της Παραμονής ετοίμαζαν οι νοικοκυρές τα εννιά φαγητά που ήταν όμως νηστίσιμα. Προς τιμή στην Παναγία που θα γεννούσε το Χριστό μαζεύονταν όλη η οικογένεια γύρω από το τραπέζι και πριν αρχίσουν να τρώνε έβαζαν σε ένα κεραμιδί κάρβουνα και λιβάνι και λιβάνιζαν όλο το σπίτι , έξω τα ζώα λέγοντας ευχές και καλωσορίζοντας τους καλικατζάρους. Μετά το λιβάνισμα επέστρεφαν στο σπίτι και έτρωγαν τα εννιά φαγητά. Στη συνέχεια οι νοικοκυρές άρχιζαν να ετοιμάζονται για το επόμενο έθιμο έβαζαν μέσα σε πήλινες κατσαρόλες χοιρινό κρέας και τουρσί λάχανο και το έκλειναν με ζυμάρι γύρω - γύρω να μην παίρνει αέρα και άναβαν σε κάθε γειτονία ένα φούρνο και εκεί τοποθετούσαν μέσα όλα τα γιουβέτσια. Έκλεινα τους φούρνους και άφηναν τα γιουβέτσια να ψήνονται σιγά- σιγά όλοι την νύχτα.

Το χάραμα χτυπούσε χαρμόσυνα η καμπάνα του χωρίου και όλοι μαζί πήγαιναν στην εκκλησία για να γιορτάσουν τη γέννηση του Χριστού. Γυρίζοντας άνοιγαν τους φούρνους και έβγαζαν τα γιουβέτσια έτρωγαν και έπιναν και μετά μαζευόταν στην εκκλησία του Αι Θανάση και χόρευαν στο προαύλιο όλη την ημέρα. Αυτό γινόταν και τις τρεις μέρες των Χριστουγέννων.

Το Πάσχα του Λαζάρου τα κορίτσια ντυμένα με τις παραδοσιακές στολές τραγουδούν τα παρακάτω τραγούδια ανάλογα με την περίσταση.

Παλιούρι

ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΡΧΟΝΤΑ

" Σ' αυτά τα σπίτια τα ψηλά , με μάλαμα στρωμένα
με μάλαμα και με φλουρί και με μαργαριτάρι
εκεί καθίσει αφέντης μου με την κυρατσοπούλα κυράτσες, βάγιες ξύπνησαν ν' ανάψουν τις καντήλες ν' ανάψουν κίτρινα κεριά και πράσινες λαμπάδες
να φέγγουν την κυράτσα μας να νιων το νιουν αφέντη (το νέο αφέντη) να στρώνουν στα τριαντάφυλλα
να πέφτουν στα λιλίτσια
να τους μυρίζουν όμορφα σα ίτσια σα λιλίτσια
σα ίτσια, σαν τριαντάφυλλα, σαν πράσινους βασίκους."

ΓΙΑ 10 ΠΑΛΙΚΑΡΙΑ

" Και γύρισε ινίτσικους (ο νιούτσικος) να πάει να αρραβουνιάσει με τετρακόσιες όμορφες με χίλια παλικάρια
εκεί στ' αρραβουνίασματα, εκεί που αρραβωνιάζουν
κόρη ξανθή δεν ήξερε πώς θέλει να ρωτήσει
ποιος έχει αυλές μαρμαρωτές και βρύσες ασημένιες
να πλύνει ο γιος την τσόχα του, να πλυν' και τα
ζωνάρια τ', τα γυροφριντιστηρια τ'"

ΓΙΑ ΤΗ ΘΥΓΑΤΕΡΑ

"Μάνα και θυγατέρα, μάνα και νακριβίτσα ( η ακριβή της) ώσπου να δέσει το βρακίτς. να δέσει και το ζουνάρι τα πανηγύρια σκόρπισαν και προβοδιές πηγαίνουν
και τα γραμματικούδια τους λαλούν το κύριε ελέησον"

ΓΙΑ ΤΟ ΡΑΦΤΗ
" Πέντε ραφτάδες έρραβαν και πέντε μαθητούδια
ούλοι έρραφταν, ούλοι μύλουναν
ένα μικρό ραφτόπουλο ράφτει και δε μυλώνει
ραφτεί τη μάνα του, την αδερφή του γούνα
ραφτεί και την καλλούδα του ταγάρι μεταξέινιο"

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟΓΕΝΝΗΤΟ ΑΓΟΡΙ

"Ένα μικρό, μικρούτσικο σαββατογεννημένο
Σάββατο και αν γεννήθηκε, την Κυριακή βαφτίστηκε
και τη Δευτέρα το πρωί βγήκε και το πινέφκει { παινεύτηκε)
βγήκε και το παινεύουνταν. Σεις μένα τι με βλέπετε
σεις μένα τι θωρείτε; εγώ θα κτίσω εκκλησιές θα κτίσω μοναστήρια, θα κτίσω την Αγιά Σοφιά.
τον άγιο Κωνσταντίνο. θα κτίσω και το Χριστό, το Μέγα μοναστήρι.

Το απόγευμα του Λαζάρου τραγουδούσαν:

" Φεγγάρι μου λαμπρό λαμπρό και Λάμπρος γυρισμένος
για φέγγε μου να περπατώ στις αστριχές στον ίσκιο"

Το Πάσχα μαζεύονται πολλές οικογένειες μαζί, ψήνουν το αρνί, πίνουν γλεντούν και χαίρονται την Ανάσταση του Κυρίου.

Την Κυριακή των Απόκρεω οι κάτοικοι του χωριού κάνουν το "μπέη" ή αναπαράσταση παραδοσιακού γάμου:

Νέα άτομα συγκεντρώνονται μετά τη λειτουργία στην πλατεία του χωριού . Υπάρχει ένας αρχηγός, ο επονομαζόμενος κατής, ο μπέης, ο οποίος μαζεύει από κάθε σπίτι κάποια πράγματα και ένας άνδρας ντυμένος γυναίκα που ονομάζεται Κατίνα. Υπάρχουν ακόμα πολλοί νέοι που μαυρίζουν το πρόσωπο τους με κάρβουνο και ονομάζονται αράπηδες. Τέλος υπάρχει και ένας γιατρός και μια νοσοκόμα, καθώς και ένας γαμπρός και μια νύφη. Εδώ συμμετέχουν μόνο άντρες. Αυτοί, αφού συγκεντρωθούν όλοι αρχίζουν να γυρνούν σ' ολόκληρο το χωριό. Αν κάποιος πειράξει κάποιον από αυτούς που αποτελούν την ομάδα, τότε οι αράπηδες τον κυνηγούν και αν τον πιάσουν τον φέρνουν στον κατή. Τότε βάζουν το πόδι του σ' ένα ξύλο που ονομάζεται φάλαγγα. Ζητούν οικονομικά ανταλλάγματα για να τον αφήσει. Αργότερα γίνεται χορός στην πλατεία. Σαφής είναι η σύνδεση αυτού του εθίμου με την τουρκοκρατία. Από την άλλη η μεταμφίεση των συμμετεχόντων στο λαϊκό όραμα είναι στοιχείο Διονυσιακό και κατά την γνώμη των ειδικών επιστημόνων αποτελεί συνέχεια των Διονυσιακών γιορτών. Το έθιμο αυτό είναι διαδεδομένο εκτός από το Παλιούρι και στο Ασπρονέρι.

Το εικονιζόμενο εκκλησάκι του Αγίου Παντελεήμονα στο Παλιούρι είναι σημάδι της αρχαίας θρησκευτικής μας παράδοσης. Όπως έγινε γνωστό μετά από συλλογή πληροφοριών ανήκει στις πρώτες εκκλησίες που χτίστηκαν. για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκαν γάλα, βαμβάκι ασβέστης και αβγό. Δεν είναι βασισμένο σε κάποιο συγκεκριμένο ρυθμό. Είναι ένα κτίριο σχήματος ορθογωνίου παραλληλεπιπέδου. Από την ανατολική μεριά του κτιρίου υπάρχει το ιερό και υπεράνω ένα μικρό παράθυρο για να το φωτίζει εσωτερικά. Μέσα στο εκκλησάκι υπάρχουν αγιογραφίες οι οποίες έχουν καταστραφεί από το πέρασμα των χρόνων και την έλλειψη φροντίδας. Το δάπεδο είναι διακοσμημένο με πέτρινες πλάκες. Το εκκλησάκι αυτό ήταν το κρυφό σχολειό για τους κατοίκους του χωριού στα χρονιά της Τουρκοκρατίας. Πίσω από το εκκλησάκι υπάρχουν δεκαοκτώ τάφοι παλικαριών τα οποία έσφαξαν οι Τούρκοι. Αυτά τα παλικάρια είναι ένα δείγμα της αντίστασης των κατοίκων του χωριού ενάντια στον τούρκικο ζυγό και στην τυρρανία. Για την αντίσταση αυτή των κατοίκων του Παλιουριού έχουμε το εξής τραγούδι:
"Πέμτη μέρα να Δημήτρι μου
πέμτη μέρα να ξημέρωνε
να μη είχε να ξημερώσει
όλοι χωριανοί στο μπαΐρι θα πάνε
θα πάνε και τα Πιτιακούδια (όνομα οικογένειας)
Δεν παν μακρά, δεν παν σιμά
μέχρι το Γιαρέκ το ρέμα
σκυλαρβανοί κολάντιζαν από πίσω από τα δέντρα
τον Κωνσταντή τον βάρεσαν ανάμεσα στα στήθια.
Στείλτε χαμπέρι στον μπαμπαμ
χαμπέρι στις γυναίκες
να έρθουν να μας πάρουν
Πάει χαμπέρι στον μπαμπάτ
χαμπέρι στις γυναίκες
πού είσαι, παιδί μου Δημήτρη μου, να έρθω να σε πάρω;"

Στο ίδιο χωριό βρίσκεται το εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής, που μετά από δωρεά επισκευάσθηκε και έγινε ένα πανέμορφο ξωκλήσι. Ο Άγιος Παντελεήμονας και η Αγία Παρασκευή τιμώνται από τους κατοίκους στις 26 και 27 Ιουλίου με πανηγύρια το οποίο γίνεται στην πλατεία του χωριού.

 

 

 

Παλιούρι

Επιστροφή